Jazz

Jazz

Pochodzenie	blues, ragtime, spirituals, work songs
Czas i miejsce powstania	Nowy Orlean, koniec XIX
Instrumenty	trąbka, puzon, klarnet, saksofon, fortepian, kontrabas, gitara, zestaw perkusyjny
Największa popularność	okres swingu (przełom lat 30. i 40. XX)
Gatunki pokrewne	blues, ragtime, gospel, rhythm and blues, boogie-woogie, samba
Podgatunki
swing, dixieland, bebop, cool jazz, hard bop, free jazz, jazz modalny, post-bop, neo-bop, jazz eksperymentalny, chamber jazz, jazz awangardowy
Podgatunki powstałe z połączenia z innym stylem muzycznym
jazz-rock, latin jazz, afro-cuban jazz, samba-jazz, third stream, soul jazz, jazz-funk
Style regionalne
jazz nowoorleański, jazz chicagowski, world music, bossa nova, western swing, West Coast jazz, Kansas City jazz

Utwór „Pushing The Pianist Down The Stairs” jako przykład swingu – jednej z najpopularniejszych odmian jazzu

Jazz – nurt muzyki współczesnej powstały w USA, ukształtowany na przełomie XIX i XX wieku z elementów bluesa, ragtime’u, spirituals, work songs i tradycji marszowo-tanecznych, szczególnie w środowisku afroamerykanów zamieszkujących Nowy Orlean. Jego podstawą jest połączenie improwizacji, synkopowanego rytmu, swingowania, indywidualnego brzmienia wykonawców, polifonicznej gry zespołowej oraz harmoniki wywodzącej się częściowo z tradycji europejskiej.

Jazz od początku był muzyką zmienną stylistycznie: od archaicznego jazzu nowoorleańskiego, dixielandu i stylu chicagowskiego, przez swing i big-band jazz, po bebop, cool jazz, hard bop, free jazz, jazz modalny, jazz-rock/fusion, third stream, bossa novę i inne odmiany łączące jazz z muzyką popularną, latynoską, awangardową lub artystyczną. W rozwoju jazzu ważne były kolejne ośrodki i etapy: Nowy Orlean, Chicago, Nowy Jork i Kansas City, a następnie upowszechnienie jazzu w Europie oraz jego dalsze przekształcenia po II wojnie światowej.

Typowe instrumentarium jazzu obejmuje instrumenty dęte – trąbkę, puzon, klarnet i saksofon – oraz sekcję rytmiczną z fortepianem, kontrabasem lub gitarą basową, gitarą, perkusją i niekiedy banjo; w różnych odmianach skład ten bywał poszerzany lub modyfikowany. Warstwa wokalna w jazzie nie jest konieczna, ale występuje w pieśniach jazzowych, bluesie, spirituals, standardach oraz w technikach takich jak scat, w których głos bywa traktowany instrumentalnie.

W XX wieku jazz przeszedł drogę od muzyki użytkowej, tanecznej i rozrywkowej do jednej z najważniejszych form muzyki artystycznej, zachowując jednocześnie silny związek z praktyką wykonawczą, improwizacją i indywidualnym stylem muzyków.

Etymologia określenia „jazz” jest niepewna. Słowo to było początkowo zapisywane w różnych formach („jass”, „jas”, „jazz”). Jednym z najwcześniejszych udokumentowanych użyć terminu w odniesieniu do muzyki był rok 1915 w Chicago, gdzie słowa „jazz” używano wobec nowego, żywiołowego stylu tanecznego i rozrywkowego. Niedługo potem nazwa ugruntowała się w kulturze.

Historia

Rozwój muzyki jazzowej

Historia jazzu rozpoczęła się na przełomie XIX i XX wieku w środowisku afroamerykańskim południowych stanów USA, szczególnie w Nowym Orleanie, gdzie połączyły się elementy bluesa, ragtime’u, spirituals, work songs, muzyki marszowej i tradycji tanecznych. Za najwcześniejszą fazę rozwoju jazzu uznaje się styl nowoorleański, związany m.in. z działalnością Buddy’ego Boldena, „Jelly Rolla” Mortona, „Kinga” Olivera i Louisa Armstronga.

W latach 20. jazz rozwijał się także w Chicago i Nowym Jorku; znaczenie zdobyli wówczas m.in. Bix Beiderbecke, Benny Goodman, Duke Ellington, Fletcher Henderson, Coleman Hawkins, Earl Hines, Louis Armstrong i Fats Waller. W okresie swingu, przypadającym głównie na lata 30. i pierwszą połowę lat 40., dominowały wielkie orkiestry jazzowe (big-bandy), prowadzone m.in. przez Duke’a Ellingtona, Counta Basiego, Benny’ego Goodmana, Glenna Millera, Woody’ego Hermana i Tommy’ego Dorseya. W tym samym czasie popularność zdobyły zespoły i soliści związani z jazzem wokalnym, tacy jak Ella Fitzgerald, Billie Holiday, Louis Armstrong, Sarah Vaughan, Johnny Hartman, Nat King Cole.

W połowie lat 40. nastąpił przełom związany z bebopem – nowoczesnym stylem jazzowym rozwijanym przede wszystkim przez Charliego Parkera, Fatsa Navarro, Dizzy’ego Gillespiego, Sonnego Stitta, Milesa Davisa, Theloniousa Monka, Buda Powella, Charliego Christiana i Kenny’ego Clarke’a. Z bebopu wyrosły kolejne odmiany nowoczesnego jazzu, m.in. cool jazz, hard bop i jazz modalny, reprezentowane przez takich muzyków jak Miles Davis, Stan Getz, Gerry Mulligan, Hank Mobley, John Lewis, Modern Jazz Quartet, Art Blakey, Sonny Clark, Lee Morgan, Horace Silver, Sonny Rollins, Wayne Shorter, Herbie Hancock, Ahmad Jamal, John Coltrane, Bill Evans i Charles Mingus.

W latach 60. rozwinął się free jazz, którego najważniejszymi przedstawicielami byli Ornette Coleman, Cecil Taylor i Albert Ayler. Równocześnie jazz coraz częściej łączył się z innymi gatunkami muzycznymi; przykładem były bossa nova rozwijana przez Antônio Carlosa Jobima i Stana Getza oraz jazz-rock związany m.in. z Milesem Davisem i zespołem Weather Report.

Od drugiej połowy XX wieku jazz stał się zjawiskiem międzynarodowym, rozwijanym zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie, Ameryce Łacińskiej oraz innych częściach świata, zachowując przy tym centralną rolę improwizacji i indywidualnego stylu wykonawczego.

W Polsce rozwój jazzu po II wojnie światowej wiązał się m.in. z działalnością Leopolda Tyrmanda, Krzysztofa Komedy, Andrzeja Trzaskowskiego, Jana „Ptaszyna” Wróblewskiego, Michała Urbaniaka, Tomasza Stańki, Zbigniewa Namysłowskiego i zespołu Melomani.