Viturii

ZE	Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ

I Viturii ò Veiturii êan 'na tribù de antîghi Lìguri ch'a stâva into Ponénte zenéize d'ancheu e inta Ponçéivia de l'Etæ do færo. A capitâle di Viturii a saiéiva stæta Hasta Veituriorum, ancheu Ôtri, ch'a pìggia o nómme da sta tribù. Êan 'na gens adtributa de Genua (Zêna), ö sæ 'na génte sotomìssa a-o çéntro çitadìn federòu de Rómma, e conprendéivan ciù sototribù locâli.

Hasta (Veituriorum) in sciâ Tabula Peutingeriana, identificâ co-a Ôtri d'ancheu, antîga capitâle di Viturii

Nómme

Scibén che l'òrìgine do nómme di Viturii a rèsta scûa, o sufìsso -turi(i) o pâ êse comùn a quéllo de âtre popolaçioìn cómme i Esturi, da-e pàrte de Bórgo Sàn Dalmàsso (Cùnio), i Eguiturii, inte l'èrta valàdda do Verdón, e-i Nemeturii, inte l'èrta valàdda do Verdón ò inte quélla do Var. A tùtti i mòddi, into contèsto cèltico l'é atestòu ascì i nómmi de persónn-a Voturius Viturius ò Veturius, che poriéivan êse ligæ a-o pröto-indouropêo *weh₂t- "invexendòu, inspiròu, posedûo, furiôzo".

O nómme da sototribù di Langates o l'é ligòu a-o topònimo de Langàsco, ancheu fraçión de Canpomón, 'n insediaménto documentòu scìnn-a da-a fìn do X sécolo prìmma de Crìsto. O nómme do grùppo di Langates ò Langenses o saiéiva conligòu a-a bâze *langa "colìnn-a, formaçión de terén", atestâ inte di âtri topònimi.

Giögrafîa

I confìn de l'ager publicus e de l'​ager privatus segóndo o Desimoni (1864)

O teritöio di Viturii o s'atrovâva tra quéllo di Docilii a ponénte, che stâvan tra Arbisêua e-o Vâzin, e quéllo di Genuates a levànte, che stâvan a-o de là do Ponçéivia. A tribù a l'êa dónca spantegâ inte 'n'àrea conpréiza ciù o mêno tra Rensén e Cornigén ch'a s'aranpinâva in scê zöne di brìcchi de l'entrotæra, scìn a tocâ i teritöi di Statielli con capitâle Carystum (Àcqui) e di Dectunini con capitâle Derthona (Tortónn-a). A preçîza sudivixón de sototribù di Viturii a no l'é do tùtto ciæa e a l'é ànsi stæta discùssa da-i outoî ch'àn tratòu l'argoménto. In azónta a-i grùppi che stâvan in sciâ còsta in gîo a Hasta Veituriorum (Ôtri), Prata Veituriorum (Pra), Pyla Veituriorum (Pêgi) e Sextum (Séstri), gh'êa de segûo a sototribù di Langates ò Langenses con çéntro a Langàsco e quélla di Mentovines ascì, con çéntro a Làrvego. Segóndo o Lamboglia faxéiva pàrte di Viturii i Odiates ascì, con çéntro a Oê, i Dectunines, da-e pàrte de Libarna, e-i Cavaturines, con çéntro a Gâvi.

Stöia

O nómme di Viturii o l'é atestòu inta Sententia Minuciorum riportâ in sciâ töa de brónzo da Ponçéivia datâ a-o 117 prìmma de Crìsto, dónde se mensónn-a a lîte in scî confìn tra-i Viturii e-i Genuates. Dòppo a conquìsta româna e a riorganizaçión do teritöio di Lìguri vèrso o 200 prìmma de Crìsto, i Viturii se són fîto scontræ co-i Genuates che controlâvan a çitæ de Genua (Zêna), aleâ de Rómma. A lîte a l'é scciupâ in caxón de tære che 'na vòtta êan di Viturii e ch'êan stæte confiscæ dòppo a seu sconfìtta: in pàrte sti terén gh'êan stæti dæti inderê da Rómma cómme ager privatus, di quæ liâtri gh'avéivan o pìn posésso e poéivan ascì pasâli a-i seu sucesoî; in càngio, 'na porçión ciù grànde de l'​ager publicus a l'êa in pàrte dæta a-i Genuates e in pàrte aseguâ a-i Viturii in càngio de 'n tribûto (vectigal) dovûo a Rómma pe mêzo di Genuates.

L'ouménto da popolaçión e di bezéugni agrìcoli o l'avéiva defæti sponciòu i Viturii a integrâ l'alevaménto de pêgoe e crâve co-a coltivaçión de gràn e foràggio e dónca a espàndise da-o seu çéntro a Ôtri vèrso levànte inte valàdde pe çercâ tære ciù fèrtili. Quésto o l'à portòu in particolâ i Viturii Langates, da-e pàrte de Langàsco, a scontrâse co-i Genuates, che çercâvan de mantegnî o domìnio econòmico in scê regioìn de l'entrotæra che Rómma a ghe garantîva. A scitoaçión a l'é preçipitâ quànde i magistræ Genuates àn giudicòu e inprexonòu di Viturii, con l'acûza d'avéi òcupòu de tære che liâtri consciderâvan de seu propietæ. Pe regolâ a costión, i Genuates se són rivòlti a Rómma e-o Senâto o l'à nominòu doî àrbitri, i fræ Quintus Minucius Rufus e Marcus Minucius Rufus, discendénti do cónso ch'o l'avéiva conbatûo con sucèsso cóntra i Liguri inte l'entrotæra do 197 prìmma de Crìsto e ch'o l'êa stæto nominòu con tùtta probabilitæ seu protetô.

Cómme riportòu inta Sententia Minuciorum, i mediatoî români àn inspeçionòu a valàdda e àn fisòu i confìn tànto de l'​ager privatus, a tæra privâ che i Viturii tegnîvan cómme propietæ sénsa dovéi pagâ nisciùnn-a tàscia, e l'​ager publicus, e tære comùn e coltivæ. I Viturii avéivan da pagâ tùtti i ànni 'n tribûto a Zêna pe servîse de l'​ager publicus: pe schêuve sta sómma, a seu asenblêa a poéiva acordâ o posésso tenporànio ò permanénte de scîti individoâli a-i Viturii ò a-i Genuates in càngio de 'na tàscia proporçionâle (vectigal pro portione), sénsa o dirìtto de sfratâ i abitànti che ghe s'êan insegiæ pe 'n çèrto perîodo. I mediatoî români àn fisòu e scadénse pe l'aplicaçión de seu deçixoìn, àn stabilîo i conpénsci e-e sançioìn e àn garantîo l'amnistîa a-i Viturii inprexonæ da-i Genuates prìmma da resoluçión. A senténsa emìssa da-i fræ Minucii a l'é stæta açetâ cómme inparçiâle e condiscendénte co-i Genuates, con confermâ i seu privilêgi sénsa danezâ i Viturii, co-o fìn d'aseguâ a riconçiliaçión.

• 
  A töa de brónzo da Ponçéivia
• 
  O tèrme do mons Lemurinus çitòu inta töa de brónzo da Ponçéivia, inta localitæ "Pròu do Gàtto" in scî Cién de Prâgia

Soçiêtæ

I Viturii, cómme tànti âtri grùppi picìn de Lìguri into Zenéize, s'atrovâvan a-i confìn do teritöio controlòu da-a Genua româna e ligòu a-o pòrto da çitæ co-i tràfeghi. Ste comunitæ êan stæte mìsse a-i màrgini da-a conquìsta româna de l'àrea e da-i scistêmi dêuviæ da Rómma pe controlâ o seu teritöio, tànto in relaçión a Genua cómm'a-a Stràdda de Postùmia (Via Postumia). I Genuates e-i Viturii gh'avéivan 'na relaçión polìtica ascimétrica con Rómma: i Genuates defæti êan foederati de Rómma, in càngio i Viturii e âtri grùppi êan adtributi, ö sæ no avéivan outonomîa giurisdiçionâle e aministratîva e dipendéivan in quésto da-i Genuates, scibén che posedéivan in seu teritöio e di dirìtti personâli.

Segóndo ciù outoî a capitâle di Viturii a l'êa Hasta Veituriorum, ancheu Ôtri, ch'a l'é segnâ in sciâ Tabula peutegirania ascì (o Poggi o riferìsce de 'na localitæ ciamâ Àsto tra Ôtri e Pra, che lê o l'identìfica con Hasta Veituriorum). O modéllo de soçiêtæ di Viturii o l'êa òrganizòu in vilàggi (vici), ö sæ pàixi d'in gîo a-e tære comùn de spésso in cianûa e lóngo e stràdde de comunicaçión, castélli (castella), con fìn de diféiza e militâri mìssi d'in sce artûe e de spésso contornæ da 'na çénta de miâgie, e fortésse (oppida), ö sæ di çéntri de spésso lóngo a còsta che faxéivan da capolêugo.

Da-a töa de brónzo da Ponçéivia pâ chi-ê comunitæ de canpàgna di Viturii cómme i Langates e-i Mentovines se dedichésan pe-o ciù a coltivâ gràn e ûga da vìn, a alevâ pêgoe e crâve, a arechéugge légne e fén. Pe-e comunitæ inta Ponçéivia a poxiçión stratégica in gîo a-a Stràdda de Postùmia a l'êa esençiâle pe-o tràfego co-e caravâne in viægio pe-a stràdda româna, ch'a l'êa stæta conpletâ into 148 prìmma de Crìsto e ch'a pasâva da-arénte a-o çéntro de Langàsco. L'agricoltûa a l'êa pe-o ciù de tîpo estenscîvo de tîpo cànpi e èrba ma e técniche de coltivaçión avéivan con tùtta probabilitæ za cavòu partîo da-a rivoluçión prodûta da l'adoçión d'atréssi de færo.

Pe de ciù, e comunitæ di Viturii in sciâ còsta tra Rensén e-o Ponçéivia êan inpegnæ inte di contegnûi tràfeghi de mâ gràçie a-i portixeu che controlâvan, ö sæ i pòrti picìn di antîghi lìguri, constitoî da 'n'insenatûa a-a fôxe di rién. Tra sti çéntri in sciâ còsta s'aregòrda Pyla Veituriorum, ancheu Pêgi, fondâ a-a fôxe do Voêna, a l'incoménso de 'n percórso naturâle che pe-e crénn-e di mónti o l'arîva a-e Cabànne de Marcaieu, in pónto inportànte pe-i tràfeghi inte l'antighitæ. O nómme de Pyla o poriéiva defæti vegnî da-o grêgo πύλαι, pylae "pòrte, gôa, pàsso", in riferiménto a-i antîghi camìn che da-o mâ montâvan sciù pò-u Voêna e pasâvan l'Apenìn vèrso o Piemónte.

Bibliografîa

• (EN) Marinella Pasquinicci, Romans and "Marginal" Ligures in Northwestern Italy: The Polcevera Valley Case Study, in Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies, vol. 7, n. 4, 2019, pp. 466-481.
• (EN) Maciej Piegdoń, Sententia Minuciorum/Tabula Polcevera from 117 BCE – arbitration as an instrument for resolving disputes among allies during the Republican period and a source to analyse Rome's policy regarding subordinate lands, in Gremium. Studies in History, Culture and Politics, vol. 18, 2024.
• (EN) Maria Federica Petraccia, "The Polcevera Tablet". The Roman Senate as arbiter during the Second Century BC. Brepols., 2019, pp. 133-169.
• (IT) Gaetano Poggi, Genoati e Viturii, Tipografia R. Istituto sordo-muti, 1900.